وبلاگ
طرحواره چیست؟ آشنایی با مفهوم طرحواره در روانشناسی، انواع آن و روش تشخیص
آیا تا به حال برایتان پیش آمده که بارها در روابط عاطفی، محیط کار یا حتی تصمیمهای شخصی، یک الگوی تکراری را تجربه کنید؟ شاید همیشه احساس کنید دیگران شما را ترک میکنند، یا تصور کنید به اندازه کافی خوب نیستید؛ حتی زمانی که شواهد خلاف آن را نشان میدهد. روانشناسان این الگوهای عمیق ذهنی را طرحواره یا Schema مینامند. با شیرین عرفانی همراه باشید.
در این مقاله به زبان ساده توضیح میدهیم که طرحواره چیست، معنی طرحواره در روانشناسی چیست، انواع آن کداماند، چگونه شکل میگیرد و آیا میتوان آن را تغییر داد یا خیر.
طرحواره چیست؟
طرحواره مجموعهای از باورها، احساسات، خاطرات و الگوهای فکری است که از دوران کودکی و نوجوانی در ذهن انسان شکل میگیرد و بر نحوه نگاه او به خود، دیگران و جهان تأثیر میگذارد.
به بیان ساده، طرحواره مانند یک «عینک ذهنی» است که از طریق آن اتفاقات زندگی را تفسیر میکنیم.
اگر این عینک سالم باشد، دنیا را واقعبینانه میبینیم؛ اما اگر طرحوارههای ناسازگار داشته باشیم، ممکن است حتی اتفاقات مثبت را نیز منفی تفسیر کنیم.
طرحواره چیست به زبان ساده؟
اگر بخواهیم خیلی ساده توضیح دهیم، طرحواره یعنی:
ذهن ما بر اساس تجربههای گذشته، برای خودش قوانینی میسازد و بعدها همه اتفاقات جدید را با همان قوانین تفسیر میکند.
برای مثال کودکی را تصور کنید که همیشه مورد انتقاد والدینش قرار گرفته است. این کودک ممکن است به این باور برسد که:
«من به اندازه کافی خوب نیستم.»
سالها بعد، حتی اگر در محل کار از او تعریف شود، باز هم احساس کند شایسته موفقیت نیست. این همان تأثیر یک طرحواره است.
معنی طرحواره در روانشناسی
در روانشناسی، طرحواره به الگوهای شناختی و هیجانی عمیقی گفته میشود که در سالهای اولیه زندگی شکل میگیرند و بر افکار، احساسات و رفتارهای فرد تأثیر میگذارند.
این مفهوم در شاخههای مختلف روانشناسی مطرح شده است، اما در طرحوارهدرمانی که توسط روانشناس آمریکایی جفری یانگ توسعه داده شد، اهمیت ویژهای دارد. در این رویکرد، بسیاری از مشکلات روانشناختی به وجود طرحوارههای ناسازگار اولیه نسبت داده میشوند.
طرحواره چگونه شکل میگیرد؟
طرحوارهها معمولاً در دوران کودکی ایجاد میشوند. زمانی که برخی نیازهای اساسی کودک برآورده نشوند، ذهن برای محافظت از خود الگوهایی میسازد که ممکن است در بزرگسالی نیز ادامه پیدا کنند.
از مهمترین عوامل شکلگیری طرحواره میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- کمبود محبت و حمایت عاطفی
- طرد شدن یا رها شدن توسط والدین
- انتقادهای شدید و مداوم
- مقایسه شدن با دیگران
- کنترل بیش از حد
- تجربه خشونت یا بیتوجهی
- انتظارات غیرواقعبینانه خانواده
طرحواره چیست با مثال؟
فرض کنید فردی در کودکی بارها تجربه ترک شدن را داشته است.
ممکن است در بزرگسالی، حتی اگر شریک عاطفی او فقط چند ساعت پاسخ پیامش را ندهد، بلافاصله با خود فکر کند:
«حتماً دیگر دوستم ندارد و میخواهد مرا ترک کند.»
در حالی که دلیل واقعی ممکن است فقط مشغله کاری باشد.
در این مثال، اتفاق واقعی نیست که باعث اضطراب شده؛ بلکه طرحواره «رهاشدگی» است که نحوه تفسیر موقعیت را تغییر داده است.
طرحواره چیست و انواع آن
بر اساس نظریه جفری یانگ، ۱۸ طرحواره ناسازگار اولیه وجود دارد که در پنج حوزه اصلی قرار میگیرند.
۱. حوزه بریدگی و طرد
افراد دارای این طرحوارهها معمولاً انتظار دارند دیگران آنها را ترک کنند یا دوست نداشته باشند.
نمونهها:
- رهاشدگی
- بیاعتمادی
- محرومیت هیجانی
- نقص و شرم
- انزوای اجتماعی
۲. حوزه خودگردانی و عملکرد مختل
این افراد اعتماد کمی به تواناییهای خود دارند.
نمونهها:
- وابستگی
- آسیبپذیری
- گرفتار بودن
- شکست
۳. حوزه محدودیتهای مختل
افراد در تعیین مرزها یا پذیرش مسئولیت دچار مشکل هستند.
نمونهها:
- استحقاق
- خودکنترلی ناکافی
۴. حوزه دیگرمداری
این افراد نیازهای دیگران را همیشه بر نیازهای خود ترجیح میدهند.
نمونهها:
- اطاعت
- ایثار
- تأییدطلبی
۵. حوزه گوشبهزنگی بیش از حد و بازداری
این افراد همیشه نگران اشتباه کردن یا رعایت استانداردهای بسیار بالا هستند.
نمونهها:
- منفیگرایی
- بازداری هیجانی
- معیارهای سختگیرانه
- تنبیهگری
رایجترین طرحوارهها
برخی از طرحوارههایی که بیشتر از سایرین دیده میشوند عبارتاند از:
- طرحواره رهاشدگی
- طرحواره نقص و شرم
- طرحواره شکست
- طرحواره تأییدطلبی
- طرحواره ایثار
- طرحواره محرومیت هیجانی
- طرحواره معیارهای سختگیرانه
تست طرحواره چیست؟
تست طرحواره مجموعهای از پرسشهاست که به شناسایی طرحوارههای فعال فرد کمک میکند.
یکی از شناختهشدهترین آزمونها، پرسشنامه طرحواره یانگ (Young Schema Questionnaire یا YSQ) است. این آزمون مشخص میکند کدام طرحوارهها در زندگی فرد پررنگتر هستند.
البته باید توجه داشت که نتیجه این تست به تنهایی برای تشخیص کافی نیست و تفسیر آن بهتر است توسط روانشناس یا درمانگر آموزشدیده انجام شود.
آیا طرحوارهها قابل تغییر هستند؟
بله. برخلاف تصور بسیاری از افراد، طرحوارهها دائمی نیستند.
اگرچه این الگوها سالها همراه فرد بودهاند، اما با آگاهی، تمرین و درمان مناسب میتوان شدت آنها را کاهش داد و الگوهای سالمتری جایگزین کرد.
یکی از مؤثرترین روشها در این زمینه، طرحوارهدرمانی است که از ترکیب تکنیکهای شناختی، رفتاری، هیجانی و بینفردی استفاده میکند.
چگونه بفهمیم چه طرحوارهای داریم؟
اگر موارد زیر را بهطور مکرر تجربه میکنید، ممکن است یک یا چند طرحواره فعال داشته باشید:
- روابط عاطفی تکرارشونده و آسیبزا
- احساس همیشگی بیارزشی
- ترس شدید از طرد شدن
- نیاز دائمی به تأیید دیگران
- احساس شکست، حتی پس از موفقیت
- کمالگرایی افراطی
- ناتوانی در نه گفتن
در چنین شرایطی، انجام تست طرحواره و مشورت با یک درمانگر میتواند نقطه شروع مناسبی باشد.
پرسشهای متداول
آیا همه افراد طرحواره دارند؟
بله. همه انسانها دارای طرحواره هستند، اما همه طرحوارهها ناسازگار یا مشکلساز نیستند.
تفاوت طرحواره و باور چیست؟
باور معمولاً یک فکر یا عقیده مشخص است، اما طرحواره مجموعهای از باورها، احساسات، خاطرات و رفتارهای مرتبط است که در طول زمان شکل گرفته است.
بهترین درمان طرحواره چیست؟
یکی از مؤثرترین روشهای درمان، طرحوارهدرمانی است. این رویکرد به افراد کمک میکند الگوهای ناسازگار خود را شناسایی کرده و بهتدریج آنها را تغییر دهند.
آیا تست طرحواره بهتنهایی کافی است؟
خیر. تستها میتوانند اطلاعات اولیه مفیدی ارائه دهند، اما برای تفسیر دقیق نتایج و انتخاب مسیر درمان، ارزیابی توسط روانشناس ضروری است.
جمعبندی
اگر بخواهیم در یک جمله بگوییم طرحواره چیست، میتوان گفت: طرحوارهها الگوهای عمیق ذهنی هستند که از تجربههای اولیه زندگی شکل میگیرند و بر نحوه فکر کردن، احساس کردن و رفتار ما اثر میگذارند. این الگوها میتوانند به موفقیت و روابط سالم کمک کنند یا در صورت ناسازگار بودن، باعث تکرار مشکلات در زندگی شوند.
خبر خوب این است که طرحوارهها قابل شناسایی و تغییر هستند. با افزایش خودآگاهی، انجام تستهای معتبر و در صورت نیاز کمک گرفتن از یک روانشناس، میتوان این الگوها را اصلاح کرد و کیفیت زندگی و روابط را بهبود بخشید.
